· 6 dk okuma

Web Sitesi Hız Optimizasyonu: PHP-FPM, OPcache, Redis, HTTP/3

Web sitesi hız optimizasyonu, üç katmanda yapılır: uygulama (PHP-FPM, OPcache, Redis), aktarım (sıkıştırma, HTTP/2-3, TLS) ve ağ (sunucunun ziyaretçiye uzaklığı). Önce TTFB'yi ölçüp darboğazın hangi katmanda olduğunu bulmak, körlemesine ayar yapmaktan çok daha hızlı sonuç verir.

Bu rehber, Ubuntu/Debian üzerinde Nginx + PHP-FPM kullanan bir VDS veya dedicated sunucu varsayar. Komutlardaki PHP sürümü (8.3) ve alan adları (example.com) örnektir; kendi ortamınıza göre değiştirin.

1. Önce ölç: TTFB nereden geliyor?

Ayar yapmadan önce bir başlangıç değeri alın. curl ile süreyi aşamalara bölebilirsiniz:

curl -o /dev/null -s -w "DNS: %{time_namelookup}\nTCP: %{time_connect}\nTLS: %{time_appconnect}\nTTFB: %{time_starttransfer}\nToplam: %{time_total}\n" https://example.com/

Okuma mantığı:

Testi farklı saatlerde ve en az 5 kez tekrarlayın; ilk istek genellikle cache'siz olduğu için yavaştır.

2. Sunucu lokasyonu gecikmeyi nasıl etkiler?

Işık fiberde yaklaşık 200.000 km/sn hızla ilerler; bu, her 100 km mesafe için yaklaşık 1 ms gidiş-dönüş (RTT) demektir. Gerçek rotalar düz çizgi olmadığı için pratikte değer daha yüksektir. Bir HTTPS isteği, içerik gelmeden önce birkaç RTT harcar:

Aşama Yaklaşık RTT
TCP el sıkışma 1
TLS 1.3 el sıkışma 1
HTTP isteği + ilk bayt 1

Yani RTT 10 ms olan bir ziyaretçi ile RTT 80 ms olan bir ziyaretçi arasında, daha sayfanın ilk baytı gelmeden yaklaşık 200 ms fark oluşur. Hiçbir PHP ayarı bu farkı kapatamaz.

Hedef kitleniz Türkiye'deyse sunucuyu Türkiye'de tutmak en büyük tek kazançtır. Kitleniz Avrupa veya Kuzey Amerika'daysa o bölgeye yakın bir lokasyon seçin. Karar vermeden önce gerçek rotayı test edin:

mtr -rwzc 50 203.0.113.10

Nixcon'un herkese açık looking glass sayfasından İzmir, Frankfurt ve ABD noktalarından ping ve traceroute çalıştırıp farklı lokasyonların gecikmesini kıyaslayabilirsiniz. Nixcon'un ana veri merkezi İzmir'dedir; Frankfurt ve Fremont (Kaliforniya) POP olarak bulunur.

3. PHP-FPM: süreç sayısını RAM'e göre hesaplayın

Varsayılan www.conf çoğu zaman ya gereğinden azdır (istekler kuyrukta bekler) ya da fazladır (RAM biter, swap başlar). Önce bir PHP worker'ının ortalama bellek kullanımını görün:

ps --no-headers -o rss -C php-fpm8.3 | awk '{sum+=$1} END {printf "%.0f MB ortalama\n", sum/NR/1024}'

Formül: pm.max_children = PHP'ye ayırdığınız RAM / worker başına ortalama MB. Örneğin PHP'ye 3 GB ayırdıysanız ve worker ortalama 60 MB ise yaklaşık 50 çocuk süreç uygundur.

/etc/php/8.3/fpm/pool.d/www.conf:

listen = /run/php/php8.3-fpm.sock
pm = dynamic
pm.max_children = 50
pm.start_servers = 10
pm.min_spare_servers = 5
pm.max_spare_servers = 15
pm.max_requests = 500
pm.status_path = /fpm-status
request_slowlog_timeout = 5s
slowlog = /var/log/php8.3-fpm.slow.log

Yaygın hata: Logda server reached pm.max_children setting uyarısı görüyorsanız istekler kuyruğa girmiştir. Sayıyı körlemesine artırmayın; önce RAM'in yettiğini ve yavaşlığın veritabanından gelmediğini doğrulayın.

Ayarları uygulayın:

php-fpm8.3 -t && sudo systemctl reload php8.3-fpm

4. OPcache: derlenmiş PHP'yi bellekte tutun

OPcache, PHP dosyalarının her istekte yeniden derlenmesini önler ve genellikle en ucuz kazançtır. /etc/php/8.3/fpm/conf.d/99-opcache-custom.ini:

opcache.enable=1
opcache.memory_consumption=256
opcache.interned_strings_buffer=16
opcache.max_accelerated_files=20000
opcache.validate_timestamps=1
opcache.revalidate_freq=2

Dağıtımı (deploy) kontrol eden bir ortamda opcache.validate_timestamps=0 yapıp her yayından sonra systemctl reload php8.3-fpm çalıştırmak diskte dosya kontrolünü tamamen ortadan kaldırır. Panelden dosya düzenlenen sitelerde bunu kapatmayın, yoksa değişiklikleri göremezsiniz.

Kontrol: OPcache'in dolup dolmadığını opcache_get_status() ile bakın. cache_full: true veya yüksek oom_restarts görürseniz memory_consumption ve max_accelerated_files değerlerini artırın.

Dikkat: php -i komutu CLI ayarını gösterir, FPM'ninkini değil. FPM değerini görmek için bir phpinfo() sayfası (geçici ve erişimi kısıtlı) veya php-fpm8.3 -i kullanın. opcache.jit ayarı klasik web uygulamalarında (WordPress, Laravel) genellikle belirgin kazanç getirmez; önce yukarıdakilere odaklanın.

5. Redis: nesne cache'i ve oturumlar

Veritabanı sorgusu yüzünden TTFB yüksekse, Redis ile sık okunan verileri bellekte tutmak yükü ciddi azaltır.

sudo apt install redis-server php-redis
sudo systemctl enable --now redis-server
redis-cli ping

/etc/redis/redis.conf içinde minimum güvenli ve verimli ayarlar:

bind 127.0.0.1 ::1
protected-mode yes
maxmemory 256mb
maxmemory-policy allkeys-lru

Redis'i internete açmayın; sadece yerel arayüze bağlayın. Uzak erişim gerekiyorsa requirepass ve firewall kuralı şarttır.

WordPress için "Redis Object Cache" eklentisini kurup wp-config.php dosyasına şunları ekleyin:

define('WP_REDIS_HOST', '127.0.0.1');
define('WP_REDIS_PORT', 6379);
define('WP_CACHE_KEY_SALT', 'example.com:');

Etkinleştirdikten sonra redis-cli info stats | grep keyspace ile isabet (hit) ve ıskalama (miss) oranlarını izleyin. Hit oranı düşükse cache anahtarları sürekli geçersiz kılınıyordur.

Yaygın hata: allkeys-lru ile oturumları aynı Redis'te tutarsanız bellek dolunca kullanıcı oturumları silinebilir. Oturumlar için ayrı bir Redis örneği veya volatile-lru politikası kullanın.

6. gzip ve Brotli sıkıştırma

Metin tabanlı dosyalar (HTML, CSS, JS, JSON, SVG) sıkıştırılınca genellikle çok daha küçük gider. Resimleri (JPEG, PNG, WebP) tekrar sıkıştırmayın; CPU harcar, kazanç sağlamaz. Nginx http bloğunda:

gzip on;
gzip_comp_level 5;
gzip_min_length 256;
gzip_vary on;
gzip_proxied any;
gzip_types text/css application/javascript application/json application/xml image/svg+xml text/plain;

Brotli için Nginx modülü gerekir. Debian/Ubuntu sürümünüzde libnginx-mod-http-brotli-filter paketi varsa onu kurabilirsiniz; yoksa modülü Nginx sürümünüzle uyumlu derlemeniz gerekir. Modül yüklüyse:

brotli on;
brotli_comp_level 5;
brotli_types text/css application/javascript application/json application/xml image/svg+xml text/plain;

Dinamik içerikte yüksek seviye (Brotli 9-11) CPU'yu yorar; 4-5 çoğu site için dengelidir. Test:

curl -sI -H "Accept-Encoding: br" https://example.com/ | grep -i content-encoding
curl -sI -H "Accept-Encoding: gzip" https://example.com/ | grep -i content-encoding

7. HTTP/2 ve HTTP/3

HTTP/2, tek bağlantıda çoklu istek ve başlık sıkıştırması sağlar. Nginx 1.25.1 ve üzerinde http2 ayrı bir direktiftir:

server {
    listen 443 ssl;
    http2 on;
    server_name example.com;
    ssl_protocols TLSv1.2 TLSv1.3;
}

HTTP/3 (QUIC), UDP üzerinde çalışır ve kayıplı mobil ağlarda bağlantı kurulumunu ve paket kaybı etkisini azaltır. QUIC destekli bir Nginx (1.25+) derlemesinde:

server {
    listen 443 quic reuseport;
    listen 443 ssl;
    http2 on;
    server_name example.com;

    ssl_protocols TLSv1.3;
    add_header Alt-Svc 'h3=":443"; ma=86400' always;
}

Firewall'da UDP 443 açmayı unutmayın:

sudo ufw allow 443/udp

Doğrulama (curl'ün HTTP/3 destekli bir sürümüyle):

curl --http3 -I https://example.com/

Yaygın hata: UDP 443 kapalıysa tarayıcılar sessizce HTTP/2'ye döner; yani hata görmezsiniz ama HTTP/3 de çalışmaz. Önünüzde ayrı bir firewall veya DDoS filtresi varsa UDP 443'ün orada da geçtiğinden emin olun.

8. Statik içerik ve tarayıcı cache'i

Sunucu taraflı ayarlar kadar, tarayıcının aynı dosyayı tekrar indirmemesi de önemlidir:

location ~* \.(?:css|js|jpg|jpeg|png|webp|svg|woff2)$ {
    expires 30d;
    add_header Cache-Control "public, immutable";
    access_log off;
}

Dosya adlarında sürüm/hash kullanıyorsanız immutable güvenlidir. Aksi halde güncellemeler ziyaretçilere ulaşmaz.

Hızlı kontrol listesi

Altyapı seçimi ne zaman belirleyici olur?

Uygulama katmanını optimize ettikten sonra hâlâ yüksek TCP/TLS süresi görüyorsanız sorun lokasyon veya yoldur. Türkiye'deki kullanıcılar için İzmir'deki ana veri merkezinde çalışan BGP destekli VDS sunucuları inceleyebilirsiniz. Trafik yoğun veya hedefli saldırı riski taşıyan sitelerde, gecikmenin bir kısmı da saldırı trafiğinden kaynaklanabilir; bu durumda DDoS koruma ve firewall katmanı performansın ön koşuludur.

Sık sorulan sorular

PHP-FPM pm.max_children değerini nasıl hesaplarım?

PHP'ye ayırdığınız RAM miktarını, bir PHP-FPM worker'ının ortalama bellek kullanımına bölün. Ortalamayı ps komutuyla RSS değerlerinden ölçebilirsiniz. Örneğin 3 GB ve 60 MB ortalama ile yaklaşık 50 değeri çıkar. Logda pm.max_children uyarısı varsa önce RAM ve yavaş sorguları kontrol edin.

OPcache etkinleştirdim ama hız değişmedi, neden?

CLI ve FPM ayrı php.ini kullanır; ayarı FPM conf.d dizinine yazdığınızdan ve php-fpm servisini yeniden yüklediğinizden emin olun. Ayrıca opcache_get_status() ile önbelleğin dolu olup olmadığına bakın. Darboğaz veritabanı veya ağ ise OPcache tek başına fark yaratmaz.

Brotli mi gzip mi kullanmalıyım?

Brotli genellikle metin dosyalarında gzip'ten daha iyi sıkıştırır ve tarayıcıların çoğu destekler. En iyi yaklaşım ikisini birlikte açmaktır: Brotli destekleyen istemciler br, diğerleri gzip alır. Dinamik içerikte çok yüksek Brotli seviyeleri CPU'yu yorduğu için 4-5 seviyesi dengelidir.

HTTP/3 açtım ama tarayıcı hâlâ HTTP/2 kullanıyor, sebebi ne olabilir?

En sık neden UDP 443 portunun sunucu firewall'unda veya önündeki ağ cihazında kapalı olmasıdır. Alt-Svc başlığının gönderildiğini, Nginx'in QUIC destekli derlendiğini ve TLS 1.3 etkin olduğunu kontrol edin. İlk ziyarette tarayıcı HTTP/2 kullanır, Alt-Svc'yi öğrendikten sonra HTTP/3'e geçer.

Hedef kitlenize yakın, İzmir lokasyonlu VDS ile gecikmeyi düşürün.İncele